راه های موثر در تربیت دینی
استفادهی بیشتر از رفتار به جای گفتار
بهرهگیری از الگوهای تربیتی
پرهیز از اجبار
استفاده از روشهای غیرمستقیم
استفادهی بیشتراز رفتار به جای گفتار
«یا اَیُّها الَّذینَ ءامَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لاتَفعَلون»
ای مومنان چرا میگویید آن چه را که بدان عمل نمیکنید؟
«کُونُوا دُعاه النّاس بِغَیر اَلسِنَتکم»
«دعوتگر مردم باشید با غیرزبانهایتان »
نازلترین درجهی دانش آن است که در حد زبان وگفتار متوقف شود؛ ورفیعترین لایههای دانش آن است که در جوارح و ارکان آدمی ظاهر شود.
اگر به جای بیان وتشریح وتکرار مستمر پیرامون مباحث تربیتی ، خود، عملکننده به دین باشیم و به جای اصرار و پافشاری روی محفوظات و اطلاعات سطحی، فرد را در مقام طلب قرار دهیم، دانشآموز پذیرش بیشتری نسبت به معلم پیدا میکند، وخود را به دنبال رفتار دینی خواهد برد.
بنابراین باید زمینهی ایمان ومعرفت در فرد فراهم شود تا به دنبال آن آداب رفتار را بیابد. اما اگر به رفتار صرف هم تکیه کنیم ممکن است با معرفت وایمان همراه نباشد ودرنتیجه به جمود منجر شود.
بهرهگیری از الگوهای تربیتی
یکی ازشیوههای تربیتی داشتن الگو واسوه است. در قرآن کریم به الگوهایی اشاره شده است که اگر بتوانیم آنها را از حالتهای کلیشهای خارج سازیم میتوانیم به رفتارهای تربیتی صحّه بگذاریم. البته در زمینهی الگوها نباید علاقهای کور ایجاد شود تا به دوست داشتن صرف بیانجامد لذا بهتر این است که الگوهای زنده و نزدیکتر را همراه با جنبههای منفی ومثبت معرفی کنیم تا دانشآموزان، ایدهآلها را دستیافتنی بیابند و درعینحال سلسله مراتب را درک کنند.
مسلم است در این میان نقش معلم به عنوان الگویی مهم، اهمیت بیشتری دارد اگر معلمان ما، درسطح وسیع تربیت دینی داشته باشند و تمام گفتار و رفتارشان بر معیارهای شناخته شده منطبق باشد مسلماً میتوان گفت که تربیت دینی اتفاق افتاده است.
"معلم خوب بیش از نیاز به اعتقاد شخصی، به ویژگیهای یک معلم خوب نیاز دارد. معلمان برای این که بتوانند با اعتقادات گوناگون بدون پیشداوری مواجه شوند، باید از حلقهی اعتقادات شخصی خارج گردند. لذا به دانش و فهم عقاید گوناگون و تخصص در هر یک از موضوعات نیازمندند." (مایری لویت)
درعرصهی آموزش به متخصصان تعلیم و تربیت نیاز است؛ معلمانی که علاوه بر تخصص در آموزههای وحیانی، به امور فلسفی و دیدگاههای مختلف مکتبها آشنایی داشته باشند و از نظر رفتاری نیز بهترین اسوه و الگو باشند. بنابراین معلمین دینی باید فکورترین وفهیمترین معلمان، هم از نظر قدرت تفکر و هم از نظر کثرت معلومات باشند. نه تنها تخصص علمی نیاز ضروری یک معلم است، بلکه او باید از نظر اخلاق از پیامبر(ص) الگو بگیرد؛ چرا که ایشان رحمه للعالمین، حریص برای نجات امت خویش، صبور و شکیبا، رئوف و مهربان است.
هنر یک معلم دانا وباتجربه دراین نیست که دائماً در پی تزریق وتحمیل اطلاعات، دادهها و دانستههای علمی به دانشآموزان باشد بلکه هنر او ایجاد عشق به دانستن، کشف کردن وخلق کردن در فراگیر و پرورش و تربیت صحیح و منطبق نمودن شخصیت دانشآموز به آن اطلاعات و دادههاست.
پرهیز از اجبار
باید توجه داشت که آگاهی دینی امری قلبی است و نمیتوان آن را به کسی تحمیل کرد.
اِنَّما اَنتَ مُذَکِّر لَستَ عَلیهِم بِمُسیطِر.
ای پیامبر تو در حقیقت یادآوری میکنی و تذکر میدهی و بر آنان سیطره نداری و اجبار نمیکنی.
باید تعصب، اعتقاد کورکورانه و دید محدود از ذهن دانشآموز رخت بربندد. باید دانشآموز را در رویارویی با بحثها واستدلالهای علمی و به طور کلی مطالبی که به دین مربوط میشود آزاد گذاشت.
«فَبَشِّرعِبادی الَّذینَ یَستَمِعُونَ القَولَ فَیَتَّبِعُونَ اَحسَنَه»
پس به بندگان من مژده بده، بندگانی که سخن را میشنوند و در نهایت از بهترین آن پیروی مینمایند.
باید دیدگاههای مختلف ارائه شود و دانشآموز با دیدگاههای مختلف آشنا باشد تا بتواند به انتخاب اصلح برسد.
لازم است شکل تعلیم دین از حالت تلقینی محض و یکسو بودن خارج شود و با عرضهی دیدگاههای گوناگون و نقد آن به شیوههای دیگرِ قابلبررسی تغییر یابد و تنظیم شود. و بر اساس مصالح زمان و به روز ارائه گردد.
استفاده از روشهای غیرمستقیم
در صورتی که آموزههای دین با وسعتنظر و به شکلهای جذاب مثل برگزاری اردوها، نمایش فیلم، داستان و برگزاری کلاسهای آزاد و جلسات نقد و گفتگو و پرسش و پاسخ عرضه شود و در آنها انگیزهی شوق و عشق ایجاد شود، میتوانیم به اهداف تربیتی نایل شویم.
در این روش میتوان محیطی برای دانشآموزان در کلاس جهت بحث و گفتوگو ایجاد کرد و در موضوع مربوط به درس زمینهی طرح دیدگاههای مختلف را فراهم نموده ونهایتاً آن دیدگاهها توسط معلم، واقعبینانه توضیح داده شود. تا دیدگاه صحیح و معقولانه انتخاب گردد. دراین صورت، دیگر بر موضوعات کلیشهای و تکراری، ارزشیابی، نمرهدادن و قبولی در دانشگاه و محفوظات تکیه نمیشود و اصل بر تأثیرگذاری و اصلاح آگاهی و شناخت و اخلاق و رفتار و در کل شخصیت معنوی دانشآموز است.
منابع:
مجموعه مقالات تعلیم و تربیت دینی؛ ترجمهی شهابالدین مشایخیراد، پژوهشکدهی حوزه و دانشگاه.
مجلهی آموزش معارف اسلامی؛ فصلنامهی آموزشی، تحلیلی و اطلاعرسانی شمارهی 1
گروه معارف استان کردستان
