نور وجود

مقدمه:

مفهوم امر به معروف و نهي از منكر و اقسام آن

« امر به معناي دستور دادن و فرمان دادن مي باشد چنان كه نهي با معناي بازداشتن است . استاد مطهري ، معروف و منكر را اينگونه تعريف كرده است :

«كلمه " معروف " شامل همه هدف هاي مثبت اسلامي و كلمه " منكر " شامل همه هدف هاي منفي و غير اسلامي مي گردد و لهذا با چنين تعبير عامي آمده است و اما امر به معروف و نهي از منكر ، گر چه با تعبير امر و نهي است ، ولي به نصّ حديث و فقه و تاريخ قطعي اسلامي ، شامل هر دو وسيله مشروعي است كه براي اين هدفها ، بشود اين ساختمان را نگه داشت و توسعه داد . »

اما هر امر به معروفي و نهي از منكري يك سوي مراحل دارد كه بايد مرحله به مرحله انجام داد تا به يك ارزش اخلاقي تبديل شود و اگر يكي از مراحل اجرا شود بايد عكس جاري شود ممكن است منجر به فتنه و بي آبرويي شود .

اقسام امر به معروف و نهي از منكر به شرح ذيل مي باشد :

1- قلبي : كم ترين مرتبه امر به معروف و نهي از منكر آن است كه انسان در قلب خود نيكوكاران و مؤمنان را دوست داشته باشد و گنهكاران و بدكاران را دشمن بدارد و با اين دو گروه برخورد متفاوت داشته باشد .

2- زباني : در قسمت زباني از روش هاي پند و موعظه ، حمكت و پند و نيك استفاده مي شود . و اگر امر به معروف و نهي از منكر زباني ، اثر بخش نباشد نوبت به مرتبه سوم مي رسد .

3- عملي : « اين مرحله داراي مراتبي است كه بايد مرحله به مرحله طي شود . مقاله نويسي ، تأليف كتاب ، تأسيس مدارس و مراكز تربيتي و معافل ديني و مركزهاي دعوت تبليغ دين ، صرف مال و وقت در ويران نمودن مراكز فساد ، مثل مسجد ضرار در عصر پيامبر همه از شاخه هاي امر به معروف و نهي از منكر عملي است . »

نقش معلم در تبيين و گسترش فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر

ما گفته خود را در مورد نقش معلم در تبيين و گسترش فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر را با فرموده اي از مقام معظم رهبري آغاز مي كنيم . ايشان مي فرمايند :

« همه مردم بايد وظيفه امر به معروف و نهي از منكر را براي خود قايل باشند و در محيط كسب ، خانه ، درس ، دانشگاه و محيط كار و زندگي با زبان خوش و لحن مناسب ، عمل خلاف وگناه را به خاطي تذكر دهند و سرانجام اين مهم در مرحله عمل و اقدام ، تنها با اجازه حكومت بايد انجام شود . »

ما در اين مقاله بيشتر بر محيط درس تأكيد داريم و نقش مدير كلاس كه همان معلم است را در امر به معروف و نهي از منكر مورد بحث قرار مي دهيم .

شايد بتوان نقش معلم را در گسترش فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر را آنقدر با اهميت دانست كه در بعضي مواقع مي تواند مهمترين و بيشترين تأثير خود را در اين زمينه بر دانش آموز كه آينده سازان ما هستند و مديران و مدير كل ها و . . . مملكت در آينده را تشكيل مي دهند بگذارند .

نقش معلم را در گسترش فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر را به4 دليل مي توان با اهميت دانست . ما در اين مقاله اين 4 مورد را به طور مختصر مورد بررسي قرار مي دهيم .

اين دلايل به شرح زير مي باشد :

1. معلم به عنوان الگوي دانش آموز مي باشد و گفته ها و نصيحت هاي وي مي تواند دانش آموز را تحت تأثير قرار دهد .

2. فرهنگ و دين ما ايجاد مي كند كه ارزشهاي اخلاقي و معنوي بايد در مدارس گسترش پيدا كند و اين به عهده معلم مي باشد .

3. هم وظيفه شغلي و هم وظيفه شرعي معلم ايجاد مي كند كه در مدارس ترويج فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر در اولويت هاي ياد دهي معلم باشد .

4. نقش پذيري اجتماعي و اهميت دادن به اين ارزش هاي معنوي بيشتر در دوران دانش آموزي مي باشدكه معلم مي تواند با خلاقيت خود اين دانش آموزان را در جهت مثبت سوق دهد .

معلم به عنوان يك الگو

در مورد اول دانش آموز يك گرايش مثبت دارد و معلم را به عنوان يك الگوي رفتاري خود مي داند و در اكثر اوقات رفتارهاي معلم خود را تقليد مي كند حتي بعضي مواقع دوست دارد مثل معلم لباس بپوشد مثل او راه برود ، مثل او صحبت كند . و حالا اين معلم مي تواند دانش آموز را به راه راست هدايت كند و هم مي تواند دانش آموز را گمراه كند و او را از راه مستقيم منحرف كند ، و با توجه به اينكه مهمترين اصل در امر به معروف و نهي از منكر اصل تأثير است كه در پي آن امر به معروف گسترش و ريشه منكر را در ذهن دانش آموز به يك امر خوشايند تبديل كند و او را در جهت برقراري امر به معروف و نهي از منكر سوق دهد .

معلم همچنين بايد از اين موقعيت و اعتمادي كه دانش آموز به وي دارد در جهت گسترش فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر در بين دانش آموزان استفاده كند و اين قشر پر جمعيت و تأثير گذار در جامعه را به برقراري امر به معروف و نهي از منكر هدايت كند ، تا آنها نقشي كه در جامعه خواهند داشت ، اين فرهنگ را در جامعه گسترش دهند تا جامعه اي بدون منكر داشته باشيم .

اما معلم بايد به اين نكته نيز توجه كند كه « يكي از بزرگترين رموز آموزشي اين است كه شاگرد خود معلم را بپذيرد و نه زبان و استدلالش را . اگر استدلال معلم را بپذيرد در واقع معلم نقش ضبط صوت را دارد ، معلم بايد به گونه اي عمل كند كه شاگرد خود او را بپذيرد ، وجود او را كه پذيرفت تحت تأثير اخلاق و رفتار معلم از جمله ، استدلالش قرار مي گيرد ، راه رسيدن به اين مرتبه از معلمي هم دو چيز است :

الف – تسلط و پختگي علمي ب ) تقوي و وارستگي اخلاقي »

نظام پرورشي مدارس و مباحث مذهبي – اسلامي

مورد دليل دوم ،بايد اين موضوع را متذكر شويم كه « در بحث نظام پرورشي مدارس استاندارد آنچه در مدارس ما بايد انجام شود ، با آنچه در مدارس برتر سايركشورها انجام مي شود بايد تا حد زيادي متمايز باشد . در واقع بحث پرورشي در كشور ما علاوه بر آن كه با روحيات ، خلقيات و نيازهاي فراگيرندگان مرتبط است ، به طور ويژه اي با مباحث مذهبي – اسلامي نيز در آميخته است . بنابراين انتظار مي رود كه در مدارس استاندارد مؤلفه هايي از جمله ترويج فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر در حكم يك اصل در ميان دانش آموزان مورد توجه قرار گيرد .» و بيشترين انتظار در ترويج چنين مباحث مذهبي – اسلامي از معلم مي رود و اين معلم است كه در مدرسه بيشترين برخورد را با دانش آموزان دارد و مي تواند نقش مهمي در مؤلفه هايي مانند گسترش فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر داشته باشد .

نظام آموزشي جمهوري اسلامي ايران مي تواند با كلاس هاي ضمن خدمتي كه در مورد امر به معروف و نهي از منكر براي معلمان مي گذارد در ترويج و گسترش امر به معروف و نهي از منكر قدمي بلند بردارد تا جامعه اي به دور از فساد ها و منكرات و جامعه اي كه مورد قبول خدا و انبياء است را داشته باشيم و در اامنيت كامل به سر ببريم .

ولي مشكل بزرگي كه وجود دارد ، موضوع پذيرش ابتدايي مي باشد . همانطور كه مشخص است دوره ابتدايي مهمترين دوره مي باشد و بايد افرادي آموزش ديده استخدام شوند . متأسفانه كساني مانند سرباز معلم ها ، نهضتي ها و ديپلمه ها كه اصلاً در زمينه مذهبي و درسي آموزش نديده اند در آموزش ابتدايي استخدام مي شوند و نمي توانند نقش يك معلم خوب را ، بر دانش آموزان ايفا كنند .

وظيفه معلم و گسترش ارزشهاي اخلاقي

دليل سومي كه نقش معلم را در گسترش امر به معروف و نهي از منكر را با اهميت مي كند ، وظيفه شرعي و شغلي معلم است . « يك معلم بايد بر اساس نيازهاي واقعي تربيتي و آموزشي دانش آموزان به كار خود ادامه دهد و نه با هرچه پيش آيد ، خوش آيد و از سر تفنن و تنوع . در رفتار و كردار و گفتار و انديشه معلم نبايد هيچ بخش بي تفاوت و بي جهت و بي تحرك و بيهوده موجود باشد و از همه وجود او بايد جديّت و هدفداري نمايان گردد . » معلم علاوه بر اينكه وظيفه دارد مطالب مربوط به كتاب درسي را به دانش آموزان ياد دهد بايد نسبت به مسائل مذهبي – اسلامي و پرورشي از جمله گسترش امر به معروف و نهي از منكر نيز برنامه خاصي در كلاس درسي داشته باشد و فقط اتكا به موارد درسي نكند . او مي تواند گسترش امر به معروف و نهي از منكر را در اولويت هاي اوليه ياددهي خود قرار دهد ، تا وظيفه شرعي و شغلي خود را ادا كرده باشد و دانش آموزاني متعهد به ارزشهاي اخلاقي را براي جامعه آينده تربيت كند . ما معلمان بايد استاد مطهري را يك الگو قرار دهيم ، مثلاً ، « آقاي مطهري نخستين ويژگي اش در مقام درس دادن اين بود كه انسان وقتي پاي درسش مي نشست احساس مي كرد ايشان در حال انجام وظيفه ديني است . » در اين قسمت از مقاله ، لازم دانستيم تا مراحل يادگيري ارزشهاي اخلاقي از جمله امر به معروف و نهي از منكر را به دانش آموزان بيان كنيم ، تا شما خوانندگان عزيز با اين مراحل آشنا شويد .

مرحله نخست : دانش آموزان پذيرش قوانين و مقررات اخلاقي ، ارزشها و ضد ارزشها و رفتارهاي خواسته شده از سوي مربيان را در ذهن خود بر اساس پيامدهاي جسماني و آني آن را ارزيابي مي كنند و بايد معلم در اين مرحله ياددهي را بر مبناي نزديك شدن به احساس خوشايندي ( خوشي و لذت ) انجام دهد .

در مرحله دوم دليل اطاعت دانش آموز از معلم مورد قبول قرار گرفتن و حفظ موقعيت اجتماعي است . معلم بايد ياددهي خود را بر مبناي توجه به جمع و گروه و محروميّت و طرد از موقعيت باشد .

در مرحله سوم : « اطاعت ريشه در اعماق دل و جان آدمي دارد و اين نوع اطاعت و پذيرش مقررات با طيب خاطر به عمل منجر مي شود ، چه كسي حضور داشته باشد چه نداشته باشد . اگر شرايط بيروني هم تغيير كند ، باز فرد از قبول و عمل به عقيده و ارزشهاي خود دست بردار نيست » و معلم بايد به اين مرحله تأكيد بيشتري داشته باشد .

حساسيت دوران دانش آموزي و نقش پذيري اجتماعي

اما دليل چهارم هم خيلي مهم مي باشد ، زيرابيشتر انسانها در دوران دانش آموزي نقش پذيري اجتماعي و اخلاقي خود را مي گيرند و در اين مرحله بيشتر به دنبال مسائل دين و مذهبي مي باشد و كنجكاو است و تأثير پذيري زيادي نسبت به گفتارهاي معلم دارد و معلم نيز بايد از اين فرصت استفاده كند و در حد امكان در گسترش و تبيين امر به معروف و نهي از منكر تلاش كند تا با هدايت دانش آموزان به اين سمت امر به معروف و نهي از منكر در جامعه بگستراند و مردم را با فرهنگ امر به معروف و نهي از منكر آشنا كند .

راهکارهای گسترش فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر

1- اعتلای سطح بینش اجتماعی:

آگاهی بخشی و بالا بردن سطح معرفت عمومی جامعه درخصوص اهمیت و اجرای این فریضه ی الهی، یکی از عوامل مؤثر در تحقق این دستور الهی و از جایگاه والایی برخوردار است. چنان چه خداوند اجرای امر به معروف و نهی از منکر را از صفات مردان و زنان مؤمن و نیز موجب نزول رحمت خداوند و عین اطاعت حق می داند. (سوره ی توبه، آیه ی 71) و نیز می فرماید: … مردم باید امر به معروف و نهی از منکر کنند… و آمرین به معروف و ناهیان از منکر سعادتمند و رستگارند. (سوره ی آل عمران، آیه ی 104) توجه به نیازهای روانی انسان و نیازسنجی جامعه می تواند عامل مهمی در جهت، افزایش آگاهی های اجتماعی باشد. جامعه بشری با بهره گیر ی از حس جستجوگری انسان، تمایل به خوبی ها و نیکی ها و فضایل و مسایل اخلاقی، عفت، راستی و صداقت و حسّ خداجویی به عنوان نیازی فطری انسان و در نهایت با تحکیم ارتباط مؤثر با خداوند، می تواند به سعادت دنیوی و اخروی دست یابد.

2- افزایش قدرت وجدان اجتماعی، قدرت جامعه و دولت اسلامی:

اسلام دارای نظام و قوانین خاصی است تا درستی راه جامعه و مسیر رسیدن به اهداف والای آن را تضمین نماید. اولاً نیروی بازدارنده درون انسان یعنی تقوای الهی می تواند نخستین ضمانت اجرایی باشد… وجدان دینی یا عامل بازدارنده درونی، همواره مراقب انسان است و او را وا می دارد تا اسلام را جامه ی عمل بپوشاند… ثانیاً قدرت حکومت عادل در جامعه اسلامی دومین ضمانت است زیرا حکومت اسلامی حفظ امنیت داخلی و خارجی را جزو وظایف اساسی خود می داند. ثالثاً نیروی امنیت اجتماعی، ضمانت دیگری است که فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر از آن ناشی می شود و نقش مهمی در اعتلای معنوی جامعه دارد.

3- ایجاد بسترهای اجتماعی مناسب برای الگوپذیری نسل جوان:

ارایه الگو و مسأله نقش پذیری از آنها یکی از مسایل مهم در تربیت انسان است چنان چه قرآن کریم پیامبر اسلام را به عنوان الگویی خوب برای سعادت جامعه معرفی می نماید. معرفی الگوهای خوب و شایسته به جوانان، اثبات پوچی الگوهای نامناسب در حوزه اندیشه و رفتار اجتماعی، طرح الگوهای زنده در هدایت نسل جوان و ایجاد روحیه ی احساس مسؤولیت وتوجه به معیارهای اخلاقی و معنوی جامعه می تواند نقش ارزنده ای در هدایت جامعه به سوی آرمانهای مطلوب انسانی باشد. به اعتراف روان شناسان تربیتی ویژگی نقش پذیری جوان از جمله امتیازاتی است که می تواند خیلی زود او را تحت تأثیر قرار دهد این حسّ والای تربیتی را امتناع نماید. در متون و روایات اسلامی شواهد بسیاری بر پذیرش حقایق از سوی جوانان و اشتیاق و آمادگی آنان برای قبول ارزشهای الهی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می شود: امام علی (علیه السلام) فرمودند: وَ اِنمَّا قَلبُ الحَدَثِ کَالاَرضِ الخَالِِیَةِ مَا اُلقِیَ فِیهَا مِن شَیءٍ قَبِلتَهُ. قلب جوان مانند زمین بِکر است، هر بذری که در آن بکاری، قبولش می کند. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: عَلَیکَ بِالاَحدَاثِ اَسرَعُ اِلَی خَیرٍ بر تو باد که به سوی جوانها بروی زیرا آنها حقایق را زود می پذیرند.

4- رعایت موازین شرعی و اخلاقی در امر و نهی:

امام راحل در این خصوص می فرمایند: باید ایران یک مملکت اسلامی و همه چیزش اسلامی باشد، و روی موازین شرعی باید امر به معروف و نهی از منکر نمود. اشاعه ی فحشاء از بزرگترین گناهان کبیره است و هیچ کس حق ندارد هتک حرمت مسلمان و نقدی از ضوابط شرعیه نماید و فقط باید به وظیفه ی نهی از منکر به نحوی که در اسلام مقرر است عمل نمایند.باب امر به معروف و نهی از منکر از وجهه ی رحمت رحیمیه است، پس آمر به معروف و ناهی از لازم است که به قلب خود از رحمت رحیمیه بچشاند و نظرش در امر و نهی، خودنمایی و خودفروشی و تحمیلِ امر و نهی خود نباشد زیرا که اگر با این نظر مشی کند، منظور از امر به معروف و نهی از منکر که حصول سعادت عباد و اجرای احکام الله در بلاد است، حاصل نشود.

5- استفاده صحیح از ابزارها و کیفیت بخشیِ نفش رسانه های تبلیغی:

بهره گیری مشروع از ابزار تبلیغ، وظیفه ی سنگینی است که به دور رکن مهم در شخصیت مبلغ دینی نیازمند است: اولاً آگاهی و اطلاع وسیعی می خواهد. (رکن آگاهی) ثانیاً قدرت و امکان می طلبد (رکن قدرت و توانایی و امکان عمل) امکان دست یابی به قدرت از نظر فقهای شیعه به عنوان شرط وجود در امر به معروف و نهی از منکر تلقّی می شود نه شرط وجوب یعنی آن که باید امکان قدرت را به دست آورد. کیفیت بخشی به نقش رسانه های ارتباطی و تبلیغی، خود از عوامل مهم در بهره گیری از این ابزارهای مؤثر است. بدیهی آن که این گونه وسایل ارتباط جمعی باید به گونه ای عمل کنند که زمینه های تحریکِ تمایلات نفسانی در سطوح مختلف مردم بوجود نیاید و برای تحقق این مهم لازم است که هر چه بیشتر رسانه های جمعی و ارتباطی تحت کنترل و ارزشیابی مستمر و نظارت نخگبانِ امور تربیتی و مذهبی قرار گیرند تا از ظرفیت های موجود این رسانه ها حداکثر بهره برداری به عمل آید.

6- شیوه شناسی و روش های تبلیغی مؤثر:

طبیعی است که بهره گیری از شیوه های انسانی، الهی و مشروع و سازگار با اندیشه-ی نابِ اسلامی می تواند تأثیر بسزای در تحقق و گسترش فریضه ی الهی امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد. چنان که توصیه ی پیامبر اکرم و سایر ائمه ی اطهار (علیهم السلام) نیز تأکید بر روش های اصولی بود، آنجا که «معاذبن جبل» را برای هدایت و دعوت مردم یمن گسیل می داشت فرمودند: یا معاذ یَسِّر وَ لاَ تُعَسِّر، بَشِّر وَ لاَ تُنَفِّری، ای معاذ سهیل بگیر و سخت گیری مکن، بشارت ده و نفرت و بیزاری از اسلام ایجاد مکن. همه ی امامان شیعه بویژه امام حسین (علیه السلام) نیز پیوسته از روشهای مهم تبلیغ در اسلام که عبارت از: تبشیر و تبذیر و پرهیز از تنفیر است با بهترین شیوه بهره می گرفتند. سیره ی ائمه ی معصومین (علیهم السلام) در تبلیغ آن بد که به طور عمده نظارت اجتماعی رسمی و غیررسمی خود را از طریق ابلاغ و آموزش آموزه های دینی و تبیین ارزشهای الهی و انسانی و درونی کردن آنها به مرحله ی اجرا درآورد تا در جامعه ی اسلامی تحولی ساختاری ایجاد شود و در این مسیر همواره در برخورد با ناهنجاریهای اجتماعی، روشی آموزشی و تربیتی، هدایت گرانه دل سوزانه، آزادمنشانه و مهربانانه داشتند.
الف: روش برخورد مستقیم و غیرمستقیم: امر به معروف و نهی از منکر شیوه شناسی قابل تصور در دو نوع شیوه است که: یکی روش مستقیم و دیگری روش غیرمستقیم و غالباً روش غیرمستقیم کار سازتر است، روش مستقیم همان تبلیغ ظاهری به وسیله ی گفتار و امثال آن می باشد، روش غیرمستقیم آن است که عامل باید خود عامل به آن چه معتقد است باشد. چنان چه در حدیث آمده است: کُونُوا دُعَاة النَّاسَ بِغَیرِ اَلسِنَتِکُم، مردم را به غیر زبانتان به سوی حق دعوت کنید. قابل توجه است که در برخوردها باید روش و متد رویارویی را شناخت، به خصوص آنکه در مسایل تربیتی و روان شناختی باید روان شناسی صحیح تربیتی را ملحوظ داشت تا تلاشهای سازنده به نتیجه رسد.
ب: روش دادن شخصیت و جلب اعتماد: چنان چه آمر و ناهی بتواند ابتدا به شخصیت افراد احترام گذارد و با ظرافت خاص در جذب آنها مهارت خود را نشان دهد، مردم به سوی او جلب خواهند شد. در همین رابطه حضرت امیر (علیه السلام) می فرمایند: قُلُوبُ الرِّجالِ وَ حشِیَةٌ فَمَن تَألَّفَهاَ اَقبَلَت عَلَیهِ. دل های مردم وحشی است، پس هرکس که آن قلوب را جذب کند به او روی خواهند آورد.
ج: روشهای برخورد متناسب با ظرفیت مخاطب: یعنی با هرکس به اندازه ی فهم و ادراک او سخن گفت نه کمتر و نه بیشتر، چنانچه رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلم) نیز فرموده اند: انّا مَعاشِرَ الانبیاء اُمرِنا اَن نُکَلِّمَ النَّاسَ عَلَی قَدرِ عُقُولِهِم
د: روش توجه به ظرفیت های روانی: وضعیت مخاطب و توجه به جهات عاطفی او زمینه را برای پذیرش امر و نهی هموار می سازد. چنان چه امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: اِنَّ لِلقُلُوبِ شَهوَةً وَ اِقبَالاً وَ اِدبَاراً فَاتُوهَا مِن قبلِ شَهوتِها و اِقبالها فاِنَّ القَلبَ اِذَا اُکرِه عَمِیَ همانا قلوب، برای قبول نمودن نصیحت، روی آوردنی و پشت کردنی دارند، پس در مواقع پذشرش آنها را دریابید، زیرا اگر قلوب نسبت به چیزی اکراه داشته باشند، در آن مورد کور بوده، چیزی را نمی بینند. یا در جای دیگری می فرمایند: انَّ للقلوبِ اِقبالاً و اِدباراً فَاِذا اَقبلَت فَاحمَلوُها عَلیَ النَّوافِلِ و اِذا اَدبَرت فَاقتَصَروُا بِها عَلیَ الفَرائِضِ. همان برای قلوب اقبال و ادیاری هست، هرگاه قلب حالت پذیرش دارد، می تواند او را به انجام مستحبات وادار کنید ولی هرگاه حالت آمادگی نداشت فقط به انجام واجبات اکتفا کنید.
خ: روش برخورد مؤدبانه: سخن گفتن و نصیحت کردن چنان چه از دایره ی ادب و نزاکت خارج شود چه بسا اثرات سویی خواهد داشت ما مأموریم به برخورد صحیح و منطقی، چنان چه خدای کریم می فرماید: ادفع بالتی هی احس. و یا در آیات سوره ی فصلت، 10 سوره ی مزمل، 63 سور ی فرقان و 18 و 19 سوره ی نازعات نیز به همین مهم تأکید شده است. بنابراین راهنمایی مخاطب با شیوه ی ذکر جنبه های عقلی یا حکمت و یادآوری جنبه های عاطفی یا موعظه و استفاده از شیوه های مناطره علمی گوناگون می تواند تأثیرات به سزایی داشته باشد.
هـ: روش بهره گیری از شیوه های زیربنایی: قابل توجه است که در مبحث شیوه شناسی در مسأله ی نظارت عمومی جامعه در قالب امر به معروف و نهی از منکر بهره مندی از شیوه های روبنایی و بویژه، زیربنایی بسیار قابل توصیه است. در شیوه های روبنایی کنترل ظاهر جامعه و امر به معروف و نهی از منکر زبانی مورد توجه قرار می گیرد اما در شیوه های زیربنایی توجه به ساختارهای اجتماعی جامعه مدنظر است. بنابراین برنامه ریزی فرهنگی از جهتی و برنامه ریزی های اقتصادی از جهت دیگر می-تواند زمینه های مناسبی را برای تحقق اهداف امر و نهی به وجود آورد. یکی: تربیت خانوادگی و تربیت صحیح فرزندان دوم: رعایت معیارهای جاذبه و دافعه یا جذب و دفع صحیح، عقلانی و مشروع سوم: کنترل غریزه جنسی با ازدواج
و: شیوه ی تشویق و اهدای جایزه: در جذب مخاطبین نوجوان به خصوص این شیوه بسیار کار گشا و سازنده است. به عنوان مثال به خاطر ای از زندگانی شهید بزرگوار مرحوم آیة الله سعیدی اشاره می کنیم: گفته شده است که وی در پایگاه بسیج موسی بن جعفر (علیها السلام) جوانان و نوجوانان را برای امر به معروف و نهی از منکر بسیج می کرد. برنامه ی او در این امر الهی به این صورت بود که هر نوجوان و جوان در طول روز و یا هفته، مواردی را که به امر به معروف و نهی از منکر می پرداخت، بر صفحه ی کاغذ می نوشت و به نزد مرحوم سعیدی می برد تا ضمن رهنمودهای لازم، گزارش کار خود را نیز تقدیم او نماید… آن بزرگوار در بسیاری از موارد ضمن تقدیر از این نوجوانان و جوانان به آنان جایزه می داد و تکریم می نمود.

7- اصلاح ساختارها و راه کارهای ایجابی و سلبی:

دگرگون سازی و اصلاح ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و اقتصادی جامعه براساس آموزه های اسلامی می تواند از اساسی ترین راه کارها تحقق امر و نهی الهی به حساب آید. فقهای بزرگ اسلام معتقدند که در تحقق این فریضه ی الهی، آحاد مردم موظفند که از جایگاه قدرت جلوی زشتی ها را بگیرند. لکن آن بخش های حساس اجرای این فرمان الهی مانند ضرب و جرح به دست هیأت حاکمه است و بخش های اعتراض آمیز آمرانه ی آن به عهده عزم ملی است… و نیز این فریضه با حدّ و تعذیر فرق جوهری دارد، در امر به معروف به انجام کار فرمان می دهند و در نهی از منکر، جلوی کار زشت را می گیرند و به عامل می گویند: این کار خوب را انجام بده یا فلان کار بد را نکن، ولی در حدّ و تعذیر، شخصی بزهکار را تنبیه می کنند که چرا فلان کار قبیح را مرتکب شدی؟ از این رو چنین کاری به عهده ی مسؤولان قضایی شرعی است، برخلاف امر به معروف و نهی از منکر که وظیفه ی همگان است… لذا این کار یک عزم ملّی می طلبد.

 

منابع و مأخذ

1 .آيت الله جوادي آملي ، هدايت در قرآن ، 1358 ، قم : انتشارات اسراء ، چاپ دوم

2. سازمان آموزش و پرورش معاون پژوهشي ، جلوه هاي معلمي استاد مطهري ، 1357 ، تهران : انتشارات مدرسه ، چاپ اول

3. فرهاديان ، رضا ، تربيت برتر ( آنچه والدين و معلمان بايد بدانند ) ، 1374 ، قم : مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم ، چاپ اول .

4. كفّاش ، حميد رضا ، امر به معروف و نهي از منكر در نهج البلاغه ، 1373 ، تهران : انتشارات پيام آزادي ، چاپ اول

5. نباتي ، علي ، درس ديروز ، امروز ، فردا ، 1377 ، مشهد : انتشارات سعيدي منش ، چاپ اول .